Klauzule abuzywne to jeden z najważniejszych mechanizmów ochrony słabszej strony umowy, zwłaszcza konsumenta. To pojęcie wywodzi się z kodeksu cywilnego, ale dotyczy również innych dziedzin – warto wiedzieć, gdzie takie zapisy mogą się pojawić, jak je rozpoznać i jakie są skutki ich stosowania. Przeczytaj artykuł i dowiedz się więcej na ten temat!

Akty prawne poruszające kwestie różnego typu klauzul abuzywnych to m.in. kodeks cywilny, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, prawo zamówień publicznych, kodeks pracy, prawo bankowe czy ustawa o kredycie konsumenckim.
O klauzulach abuzywnych najczęściej mówi się w kontekście umów konsumenckich, ale niedozwolone zapisy pojawiają się też w kredytach, zamówieniach publicznych, stosunkach pracy i innych regulowanych obszarach.
Żeby sprawdzić, czy dana klauzula jest dozwolona, trzeba porównać ją z przepisami, sprawdzić, czy była indywidualnie uzgodniona, i zweryfikować ją w rejestrze UOKiK oraz w orzecznictwie.

Czym są klauzule abuzywne? Kluczowe zapisy z kodeksu cywilnego

W wielu dziedzinach życia konsument nie ma realnej możliwości negocjowania warunków umowy – może tylko zaakceptować gotowy wzorzec albo zrezygnować z zawarcia kontraktu. Wzorzec umowy może przybierać różne formy: samą umowę, regulamin, ogólne warunki umów albo załączniki do kontraktu. Takie rozwiązania są powszechnie stosowane m.in. przez banki, operatorów telekomunikacyjnych oraz dostawców gazu i energii elektrycznej. Właśnie przy wzorcach umów pojawia się największe ryzyko wprowadzania zapisów niekorzystnych dla konsumenta.

Art. 385 kodeks cywilnego stanowi:

§ 1. Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
§ 2. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.
§ 3. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.
§ 4. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje.
Źródło: Kodeks cywilny, Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, 1172, 1508, z 2026 r. poz. 184

Klauzula abuzywna w kodeksie cywilnym – przesłanki nieprawidłowości postanowień

Rozpoznanie klauzuli abuzywnej opiera się na kilku ustawowych przesłankach. Nie wystarczy samo to, że zapis jest dla konsumenta niekorzystny. Muszą być spełnione określone warunki przewidziane w kodeksie cywilnym.

Oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.
W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności:
1) wyłączają lub ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie;
2) wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania;
3) wyłączają lub istotnie ograniczają potrącenie wierzytelności konsumenta z wierzytelnością drugiej strony;
4) przewidują postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy;
5) zezwalają kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta;
6) uzależniają zawarcie umowy od przyrzeczenia przez konsumenta zawierania w przyszłości dalszych umów podobnego rodzaju;
7) uzależniają zawarcie, treść lub wykonanie umowy od zawarcia innej umowy, niemającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie;
8) uzależniają spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta;
9) przyznają kontrahentowi konsumenta uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy;
10) uprawniają kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie;
11) przyznają tylko kontrahentowi konsumenta uprawnienie do stwierdzania zgodności świadczenia z umową;
12) wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie niespełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania;
13) przewidują utratę prawa żądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej niż świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy;
14) pozbawiają wyłącznie konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia;
15) zastrzegają dla kontrahenta konsumenta uprawnienie wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieoznaczony, bez wskazania ważnych przyczyn i stosownego terminu wypowiedzenia;
16) nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy;
17) nakładają na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązek zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego;
18) stanowią, że umowa zawarta na czas oznaczony ulega przedłużeniu, o ile konsument, dla którego zastrzeżono rażąco krótki termin, nie złoży przeciwnego oświadczenia;
19) przewidują wyłącznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia;
20) przewidują uprawnienie kontrahenta konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy;
21) uzależniają odpowiedzialność kontrahenta konsumenta od wykonania zobowiązań przez osoby, za pośrednictwem których kontrahent konsumenta zawiera umowę lub przy których pomocy wykonuje swoje zobowiązanie, albo uzależniają tę odpowiedzialność od spełnienia przez konsumenta nadmiernie uciążliwych formalności;
22) przewidują obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez jego kontrahenta;
23) wyłączają jurysdykcję sądów polskich lub poddają sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a także narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy.
Źródło: Kodeks cywilny, Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, 1172, 1508, z 2026 r. poz. 184

Ocena abuzywności zawsze wymaga spojrzenia na całość umowy, sposób jej zawarcia, zapisy kształtujące prawa i obowiązki konsumenta oraz stopień rzeczywistego wpływu konsumenta na treść spornego zapisu.

Gdzie występują klauzule abuzywne?

Klauzule abuzywne występują głównie w kontraktach zawieranych według wzorca, gdzie jedna strona narzuca warunki drugiej. Niedozwolone postanowienia mogą pojawić się w bardzo wielu typach umów. Poniżej wybrane przykłady:

umowy kredytu hipotecznego i konsumenckiego;
umowy frankowe
umowy ubezpieczenia;
umowy telekomunikacyjne;
umowy o dostawę prądu, gazu, wody i innych mediów;
umowy sprzedaży i świadczenia usług zawierane przez Internet;
umowy turystyczne i hotelowe;
umowy przewozu;
umowy najmu;
regulaminy sklepów internetowych;
ogólne warunki świadczenia usług;
umowy o pracę – jeżeli zawierają postanowienia sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa pracy;
umowy w zamówieniach publicznych;
umowy zawierane między przedsiębiorcami (B2B).

Klauzule niedozwolone w umowach kredytowych

Istotna część spraw o klauzule abuzywne dotyczy umów kredytowych, zwłaszcza tych powiązanych z walutami obcymi. Problematyczne bywają zwłaszcza zapisy pozwalające bankowi jednostronnie ustalać kurs przeliczeniowy albo wysokość zobowiązania. W takich przypadkach konsument często nie wie, jak naprawdę zostanie obliczona jego rata i końcowy koszt kredytu.

Przykłady klauzul niedozwolonych w umowach kredytowych:

klauzule indeksacyjne lub denominacyjne oparte na tabeli kursów banku – bank sam ustala kurs, według którego przelicza kapitał i raty;
klauzule spreadowe – przerzucające na kredytobiorcę niejawny koszt różnicy kursowej bez jasnego mechanizmu jej wyliczenia;
klauzule pozwalające na dowolną zmianę oprocentowania lub kosztów bez obiektywnych, sprawdzalnych kryteriów.

W tego typu umowach szczególne znaczenie ma przejrzystość. Jeżeli konsument nie może samodzielnie zweryfikować sposobu wyliczenia świadczenia, ryzyko abuzywności rośnie bardzo wyraźnie. Właśnie takie konstrukcje były jednymi z najczęściej kwestionowanych przez sądy i UOKiK.

Niedozwolone postanowienia umowne w zamówieniach publicznych

Prawo zamówień publicznych zawiera własne, bardzo konkretne ograniczenia dotyczące treści umowy. W art. 433 ustawodawca wprost wskazał, że zapisy kontraktowe nie mogą tworzyć konstrukcji całkowicie jednostronnych. Chodzi o ochronę interesów wszystkich stron i zapobieganie nadużyciom.

Zgodnie z PZP projektowane postanowienia umowy nie mogą przewidywać:

odpowiedzialności wykonawcy za opóźnienie, chyba że jest to uzasadnione okolicznościami lub zakresem zamówienia;
naliczania kar umownych za zachowanie wykonawcy niezwiązane bezpośrednio lub pośrednio z przedmiotem umowy lub jej prawidłowym wykonaniem;
odpowiedzialności wykonawcy za okoliczności, za które wyłączną odpowiedzialność ponosi zamawiający;
możliwości ograniczenia zakresu zamówienia przez zamawiającego bez wskazania minimalnej wartości lub wielkości świadczenia stron.
Źródło: Urząd Zamówień Publicznych – Komentarz

Potencjalne nadużycia w zamówieniach publicznych nie polegają wyłącznie na zawyżonych karach. Problemami, jakim ma zapobiegać zakaz niedozwolonych klauzul umownych, są także nieprecyzyjne określenie minimalnego zakresu świadczenia albo przerzucenie całej niepewności ekonomicznej na wykonawcę.

Klauzule abuzywne w umowach o pracę

W umowach o pracę niedozwolone zapisy wynikają przede wszystkim z tego, że prawa pracownicze mają charakter ochronny. Strony nie mogą umówić się na niższy standard niż ten gwarantowany przez przepisy bezwzględnie obowiązujące. Dlatego postanowienia odbierające pracownikowi podstawowe uprawnienia są nieważne i bezskuteczne.

Przykłady niedozwolonych zapisów w umowach o pracę:

„pracownik zrzeka się prawa do urlopu wypoczynkowego” – zapis sprzeczny z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa pracy;
„pracownik nie ma prawa do wynagrodzenia za pracę wykonaną w określonym czasie” – niedopuszczalne ograniczenie ustawowego prawa do zapłaty;
„pracownik nie może wypowiedzieć umowy” – sprzeczne z podstawowymi zasadami stosunku pracy.

W prawie pracy klauzule tego rodzaju nie są oceniane wyłącznie przez pryzmat abuzywności jak w prawie konsumenckim. Często są po prostu sprzeczne z ustawą i jako takie nie wywołują skutków prawnych.

Postępowania o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone prowadzi prezes UOKiK

Po zmianach obowiązujących od 17 kwietnia 2016 r. o niedozwolonym charakterze klauzul w modelu administracyjnym rozstrzyga Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W decyzji administracyjnej ocenia on, czy dane postanowienie ma niedozwolony charakter, oraz czy należy zakazać jego dalszego wykorzystywania.

Decyzja Prezesa UOKiK uznająca postanowienie wzorca umowy za niedozwolone działa wobec przedsiębiorcy, który stosował daną klauzulę, oraz wobec wszystkich konsumentów, którzy zawarli z nim umowę opartą na tym wzorcu. To oznacza realny skutek praktyczny, a nie tylko deklaratywne stwierdzenie nieprawidłowości. Decyzje prezesa UOKiK są publikowane na stronie internetowej.

UOKiK prowadzi rejestr klauzul abuzywnych

W rejestrze Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów znajdują się postanowienia uznane za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. To ważne narzędzie praktyczne, bo pozwala szybko sprawdzić, czy dany zapis był już wcześniej oceniany jako nielegalny lub nieuczciwy. Aktualnie rejestr obejmuje 7786 zapisów, a ostatnie pochodzą z 2023 roku. Wyszukiwarka jest dostępna pod adresem rejestr.uokik.gov.pl.

Umowa zawiera potencjalną klauzulę abuzywną – co może zrobić konsument?

W pierwszej kolejności konsument powinien zwrócić drugiej stronie uwagę na problematyczny zapis i zażądać jego zmiany albo usunięcia. Jeżeli przedsiębiorca nie zgadza się na korektę, pozostaje zmiana kontrahenta – zwłaszcza, gdy umowa nie została jeszcze podpisana. Jeśli umowa już obowiązuje, to z mocy prawa żadne niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta.

Gdy przedsiębiorca nie uznaje tego stanowiska, konsument może wystąpić do sądu powszechnego. Może też zawiadomić UOKiK o podejrzeniu stosowania klauzuli niedozwolonej i wziąć udział w postępowaniu jako zainteresowany. W takich sprawach warto też skorzystać z bezpłatnej pomocy prawnej.

Odpowiedzialność przedsiębiorcy – potencjalne kary za stosowanie niedozwolonych zapisów

Często przywoływana zasada swobody kształtowania umów nie oznacza całkowitej dowolności formułowania warunków i zobowiązań stron. Stosowanie klauzul abuzywnych wiąże się z poważnymi konsekwencjami. Przykładowo prezes UOKiK może w decyzji określić środki usunięcia trwających skutków bezprawnej praktyki przedsiębiorcy wobec konsumentów i nałożyć karę pieniężną.

Jak mówi art. 106 ust. 1 pkt 3a ustawy, kara może wynieść do 10% obrotu osiągniętego przez dany podmiot w roku poprzedzającym sprawę – a jeśli brakuje danych finansowych, które pozwalałyby dokładnie ustalić wartość obrotu, górna granica sankcji to równowartość 2 000 000 euro. A zgodnie z art. 106b kara może zostać nałożona także na osobę zarządzającą, jeżeli umyślnie dopuściła przez działanie lub zaniechanie do naruszenia zakazu z art. 23a ustawy. W takim przypadku sankcja może sięgnąć 2 mln zł. W przypadku podmiotów wskazanych w ustawie o nadzorze nad rynkiem finansowym górna granica kar dla osób zarządzających to już 5 mln zł.